Xulosa

Xulosa.

Algoritmni EHMga uzatishda esa uni maxsus «mashina tili»ga o'girib mashina kodida yozilgan dasturga aylantiriladi. Shu bilan bir qatorda EHMning turli xil tiplari turlicha tillarga ega bo'ladi, ya'ni biror EHM uchun yozilgan dastur boshqa EHM uchun tushunarsiz bo'lishi mumkin. Shunday qilib, har bir EHM faqat o'zining «mashina tili»da yozilgan dasturlarnigina tushunishi va bajarishi mumkin.

            Mashiaa kodida yozilgan dasturlarning ko'rinish sifati juda kambag'aldir, chunki bu dasturlar faqat 0 va 1 laming maxsus ketma-ketligidan tashkil topadi. Bu esa mutaxassis bo'lmagan odamga tushunarsiz bo'lib, dastur tuzishda noqulayliklar keltirib chiqaradi.

Yaratilgan ma’lumotlar tarkibi xotiraning shunday registrlari va xotirasi bilan tasvirlanganki, unda ikkilik miqdorlar saqlanadi. Apparatura konstruktsiyasida singdirilgan algoritmlar, bu elektron zanjirlarda o`z aksini topgan qat’iy qoidalar bo`lib, ular bo`yicha xotiraga joylashtirilgan ma’lumotlarni bajarish uchun mo`ljallangan buyruqlar sifatida talqin qilinadi. Shuning uchun ham har bir kompyuter ishining asosida faqat bitta ko`rinishdagi ma’lumotlar bilan ishlay olishi mumkin. Bu ma’lumotlar alohida bitlar yoki ikkilik raqamlari bo`ladi. Ushbu ma’lumotlar bo`yicha kompyuterning markaziy prosessorining komandalari tizimi o`zgartirilmaydigan algorotmlar naboriga mos ravishda ishlaydi.

Texnik xizmat sarf xarajatlarini hisoblash

III-BOB IQTISOD QISM

                           3.1 Texnik xizmat sarf xarajatlarini hisoblash

 Masalan, kinoproyektor 50 soat ishlagandan so’ng uning barcha qismlari ko’zdan kechirilib, zarur bo’lsa ba’zi bir detallari almashtiriladi.

 Shaxsiy kompyuterlar ishonchli va beto’xtov ishlashi uchun  ularning buzulishi oldini olish kerak.. Kompyuter qurilmalari nosozliklar tufayli ishlamay qolishi mumkin. Shuning uchun kompyuterni juda extiyot qilish lozim.       Shaxsiy kompyuterlar dasturiy jixatdan buzulsa uni maxsus litsenziyalangan sistemali disklar yordamida qayta to`g`irlash mumkin. Bu esa o`z navbatida kerakli malumotlarning yo`qolishiga va ko`p miqdordagi sarf harajatlarni keltirib chiqarishi mumkin. Shuning uchun kerakli malumotlarni disklarga olib qo`yish tavsiya etiladi. Kompyuterning fizik resurslarining ko’p jixatdan buzilish katta-katta xarajatlarni keltirib chiqarishi mumkin.

     Kompyuterlarni tartibsiz foydalanish natijasida ko`pgina nosozliklarni keltirib chiqarish mumkin. Kompyuterlarning elektr tarmog`idan taminlanishi maxsus tizimni ko`zda tutishi kerak. Bu qutilmagan tasodiflar birinchi navbatda elektr ta`minotini parametrlarining standartdan turlicha chetga og`ishidir. Kutilmagan o`zgarish tufayli kompyuterga turli nosozliklar ba`zi hollarda ona plata, mikroprotsessor, tezkor xotira va elektr toki bilan taminlash bloki ishdan chiqish holatlari yuzaga kelishi mumkin. Bu qurulmalar kompyuterning asosiy qismi bo`lib, ular juda qimmat turadi. Bu esa o`z navbatida katta-katta sarf xarajatlarni keltirib chiqarishi mumkin. Masalan ona platalarnig video xotirasi kuyadigan bo’lsa albatta uni almashtirish lozim bu esa sizga qirq  AQSH dollariga tushadi. Elektr toki o’chishi oqibatida ham  mikroprotsessorlar buzilishi mumkin. Hozirgi paytda mikroprotsessorlar ham qimmat qurilma hisoblanib oltmish ming so’mga yetib boradi.

 Insonning ish faoliyatida har kuni, har soatda qo’llaniladigan amaliy dasturlar paketlari  har doim disklarda yoki ma’lumotni saqlovchi qurilmalarda saqlanishi darkor. Chunki ba’zi hollarda kompyuter nosozliklari bartaraf qilinishi natijasida ADPlarni yo’qotib qo’yishingiz mumkin. Uni qayta o’rnatish agar ADP saqlangan disk o’zingizda mavjud bo’lsa osongina xech qanday sarf-harajatsiz hal bo’ladi, aks holda esa mutaxassislarga murojaat qilinib, bu katta sarf-harajatlarga sabab bo’lishi mumkin.

Kompyuterda bo’ladigan nosozliklarni oldini olish maqsadida Sandra va Everest test dasturlarini yo’zib qo’yish hamda kompyuterni, uning qismlarini, undagi dasturlarni testdan o’tqazib turish, nosozliklar chiqib qolsa o’z vaqtida oldini olish kerak. Shundagina siz o’zingizni texnik sarf-harajatlaringizni anchagina tejab qolishingiz mumkin.

Kompyuterlar, ularni ishlab chiqaruvchilar hozirgi vaqtda juda ko’payib ketgan bo’lsada ularning narxi dunyo bozorida ham bizning mamlakatimizda ham xech tushmayapti. Chunki kundan-kunga unga bo’lgan talab ham optib bormoqda. Shu sababli kompyuter sotib olish, uni almashtirish, ta’mirlash yoki modernizatsiya

qilish juda ko’p sarf-harajatlarni talab qiladi.

Agar siz kompyuterni, uning qurilmalarini, chop qilish qurilmasini tanlashda, unga qog’ozni olishda xato qilmasangiz o’z sarf xarajatingizni ancha tejagan bo’lasiz. Chunki quyida keltirilgan jadvaldan hozirda kompyuter qurilmalarining taxminiy narxlarini bilib olasiz, undan siz o’zingizga kerakli hulosa chiqarib olasiz deb o’ylaymiz.

Bu jadvalda kompyuter buzilib qolsa, uni tuzatish, kerakli dasturlarni o’rnatish, kerakli qurilmalarni kompyuterga ulash va ishga tushirish kabi ishlar uchun ketadigan sarf-harajatlar keltirilmagan. Shuni aytib qo’yish joizki agar kompyuteringiz yoki uning biror qurilmasi,xattoki uning operatsion tizimi ishdan chiqsa uni almashtirish va o’rnatish kerak bo’lib qolsa bu hizmat turlari jauda katta sarf harajatga olib keladi.

Shuning uchun biz yuqorida aytib o’tga maslahatlarimizga rioya qilishingiz, unga vaqti-vaqti bilan qarab, profilaktika ishlarini o’tkazib tursangiz kompyuteringizni , uning qurilmalarini tez buzilashi, ishdan chiqishi oldini olgan bo’lasiz va bu bilan o’z sarf harajatlaringizni ancha iqtisodiy jihatdan tejagan bo’lasiz.

Dasturlar va algoritmlar

2.3 Dasturlar va algoritmlar

Dasturlash tili nima ekanligini tushunish uchun, boshlanishiga har ikkala atamani tushunish talab qilinadi

·      Dasturlar

·      Algoritmlar

Agar talablar tahlili, ixtisoslashtirilgan reja va dizayn ishlab chiqish fazalari yakunidan so`ng (2.3.1 bobga qarang, kaskad modeli) amalga oshirish fazasi doirasida dasturiy ta’minotning to`ridan-to`ri «ishlab chiqarish» o`tkazilsa, unda amaliy jihatdan bu foydalanish yordamida yuz beradi.

Dastur deyilganda kompyuter bajarishi mumkin bo`lgan ishlab chiqarish – iqtisodiy yoki tabiiy ilmiy-texnik qo`yilishini tavsiflovchi komandalar va operatorlar ketma-ketligi tushuniladi. 

Ushbu komandalar va operatorlarni rasmiy tanishtirish, jumladan, 3-bobda tushuntirilgan tavsif elementlari yordamida amalga oshiriladi. Dasturiy mantiqiy chizmasi yokituzilma diagrammasidan aniq bo`ladiki, bundan kompyuterda alohida operatorlar yuzaga keladi va kompyuter uni qadamma-qadam o`qiydi va bajarib boradi.

Shu tarzda, to`la tuzilma diagrammasi (Struktogramm), shaklidagi alohida qadamlar tizimi loyihalanadi, u protsessorga qaror qilishning umumiy usulini ko`rsatib beradi. Bu erda gap algoritm tushunchasi haqida ketyapti.

Algorotimda protsessorni komandalarning aniq rostlangan ketma-ketligida bajariluvchi  ko`pgina oxirgi harakatlarga undaydigan operatorlar tizimi haqida ketadi.

Bunday algoritmlarda masalani echishning foydalanuvchi uchun o`ziga xos xususiyatlari paydo bo`ladi:

·      Algoritm alohida qadamlar ketma-ketligi yordamida tavsiflanadi.

·      Barcha qadamlar aniq bir xil ma’nolii, sodda va bajarilishi mumkin bo`lgan qadamlardan iborat bo`ladi.

·      Algoritmda  gap yo`l qo`yilgan kirish ma’lumotlarini chiqarish va ma’lumotlar miqdorini o`zgartirish haqida ketadi.

·      Ma’lumotlarning har bir yo`l qo`yilgan kirishida algoritm shunga yordam beradiki, juda ko`p alohida qadamlardan so`ng bajarish oxir oqibatda tugaydi.

·      Algoritm, agar u faqat o`sha bitta kirish ma’lumotlariga murojaat qilib, har doim o`sha bitta javobni bersa, aniq belgilangan (daterminallashgan) deb ataladi.

Qo`yilgan masalani echish yo`li algoritm tomonidan aniqlangan va tarkibiy diagrammasi yoki shunga o`xshash tasavvurlar shaklida vizuallashtirilgandan keyin dasturlash tillaridan birida dasturning boshlanich kodi tuzilishi mumkin bo`ladi.

Dasturlash tili haqida gap ketar ekan, gap kompyuter bilan aloqa uchun xizmat qiladigan sun’iy til haqida ketadi. U ma’lumotlar va algoritmlar tarkibini protsessor tushunishi va bajarishi mumkin bo`lgan boshlanich kod shaklida ta’riflash imkoniyatini beradi.

Demak, dastur ikkita narsani o`z ichiga oladi. Bu to`rida dasturni quyidagi alternativ ta’rifini berish mumkin. (H. Virt ta’rifi)

Dastur = algoritm + ma’lumotlar tarkibi.

Shunga o`xshash algoritmga yana bir quyidagi ta’rifni ham berish mumkin:

Qat’iy determinallashtirilgan qoidalar majmuasi algoritm deb ataladi.  

Chiziqli (ketma-ket) algoritmlar

2.2 Chiziqli (ketma-ket) algoritmlar

Ketma-ket algoritmlarda dasturning har bir qadam ketma-ket, birin-ketin bajariladi. Blok-sxemada ham ular qat’iy tartibda ketma-ket amallarning bajarilishini ko`rsatadi. Agar ular graf shaklida bo`lsa, unda u ketma-ket tugunlar ko`rinishida bo`lib, har bir tugundan kelasi tugunga kiradigan faqat bitta yoy chiqadi.

1-misol:  Chiziqli algoritmli dastur

           

Aylananing radiusini ciqarish. Aylana uzunligini, doira yuzini, aylanaga ichki va tashqi chizilgan kvadratning yuzasini va perimetrini aniqlash.

   

Blok-sxemasi

                  Boshi

             Radiusni kiritish

                         

       Aylana uzunligini

              hisoblash

         Doira maydonini

             hisoblash                                                 Oxiri

         Diametrini                                                Natijani      

 hisoblash                                              chiqarish

Ichki chizilgan                            Tashqi chizilgan    hisoblash   kvadratni

hisoblash                                           

     Ichki chizilgan kvad-                                  Tashqi chizilgan kvad-

      ratning perimetrini                                    ratning perimetrini

            hisoblash                                               hisoblash

      Ichki chizilgan kvad-                            Tashqi chizilgan kvad-

       ratning maydonini                                     ratning tomonlarini

             hisoblash                                             hisoblash

11.3-rasm

Ob’yekt	Xossa	O`rnatilgan qiymatlari
Form1	Caption	Shaklning yuzasi va perimetrini hisoblash
Label1	Caption	Doira radiusini kiritingiz
Label2	Caption	Perimetr
Label3	Caption	Maydon
Label4	Caption	Doira
Label5	Caption	Ichki chizilgan kvadrat
Label6	Caption	Tashqi chizilgan kvadrat
Command1	Caption	Hisoblash
Command2	Caption	Tugatish
Text1, Text2, Text3, Text4, Text5, Text6 Text7	Text	Text xossasi maydonini tozalash

11.4-rasm

Dastur kodi

Option Explicit

Private Sub Command1_Click()

    Const Pi As Single = 3.1415

    Dim sngR As Single

    Dim sngD, sngAV, sngAO As Single

    Dim sngC1, sngC2 As Single

    Dim sngKV1, sngKV2 As Single

    Dim sngKO1, sngKO2 As Single

    sngR = Val(Text1.Text) ' Radiusni aniqlash

    sngC1 = 2 * Pi * sngR    ' Aylana uzunligi

    sngC2 = Pi * sngR ^ 2    ' Doira maydoni

    sngD = 2 * sngR             ' Diametr

    sngAV = sngD / Sqr(2)   ' Ichki chizilgan kvadratning tomoni

    sngKV1 = 4 * sngAV     ' Ichki chizilgan kvadratning perimetri

    sngKV2 = sngAV ^ 2     ' Ichki chizilgan kvadratning maydoni

    sngAO = sngD * Sqr(2)  ' Tashqi chizilgan kvadratning tomoni

    sngKO1 = 4 * sngAO     ' Tashqi chizilgan kvadratning perimetri

    sngKO2 = sngAO ^ 2     ' Tashqi chizilgan kvadratning maydoni

    Text2.Text = Str(sngC1)

    Text3.Text = Str(sngC2)

    Text4.Text = Str(sngKV1)

    Text5.Text = Str(sngKV2)

    Text6.Text = Str(sngKO1)

    Text7.Text = Str(sngKO2)

   End Sub

Private Sub Command2_Click()

                        End

End Sub

12.5

11.5-rasm

1250

312.5

141.4214

70.71067811

78.5375

490.8594

12.5

11.6-rasm

 Chiziqli algoritmli dastur

To`rtta xonali sonni va uni tashkil qiluvchi raqamlarining yiindisini chiqarish.

Dastur algoritmi:

1.      N sonini chiqarish.

2.      N ni 10 ga bo`lgandagi qoldiqni olish. Bu qoldiq ta’rif bo`yicha sondagi birliklar soniga  teng. Uning qiymati KE o`zgaruvchisiga saqlanadi.

3.      N ni 10 ga butun sonli bo`lish amali bilan bo`lingiz. Amal natijasi qiymati va raqamlari ketma-ketligi berilgan sonning qiymati va oxirgi uchta raqamiga mos keluvchi uch xonali songa teng bo`ladi. Olingan qiymatni dastlabki sonning nomi N bilan saqlangiz.

4.      N sonini 10 ga bo`lgandagi qoldiq olinadi. Bu qoldiq ta’rif bo`yicha uch xonali sonning birliklari soniga yoki dastlabki sonning o`nliklari soniga teng bo`ladi. Uni KD o`zgaruvchisiga saqlangiz.

5.      N ni 10 ga butun sonli bo`lish amali bilan bo`lingiz. Amal natijasi qiymati va raqamlari ketma-ketligi berilgan sonning qiymati va boshidagi uchta raqamiga mos keluvchi ikki xonali songa teng bo`ladi. Olingan qiymatni dastlabki sonning nomi N bilan saqlanadi

6.      N sonini 10 ga bo`lgandagi qoldiq olinadi. Bu qoldiq dastlabki sonning yuzliklari soniga teng bo`ladi. Uni KS o`zgaruvchisiga saqlangiz.

7.      N ni 10 ga butun sonli bo`lish amali bilan bo`lingiz. Amal natijasi dastlabki sonning mingliklari soniga teng bo`ladi. Uni KT o`zgaruvchisiga saqlangiz.

8.      S = KE + KD + KS + KT yiindisini hisoblangiz.

9.      Olingan natijani chop etingiz.

11.7-rasm

Blok -sxemasi

                                   Boshi

 

                         N sonini kiritingiz

                           

     Birliklar soni

                              КЕ = N mod 10

                       

                              N =  N  \  10                                                               

                       

                                O`nliklar soni                                    

     KD = N mod 10                                     

                                                                                        

                                N = N  \  10                                               

                                                                                         

                              Yuzliklar soni                                 

                              KS = N mod 10                              

                                                                                        

                         Mingliklar soni                                   

                         KT = N mod 10

             

                                        

                          S= KE+KD+KS+KT

                 

 

           

Ob’yekt	Xossa	O`rnatilgan qiymatlari
Form1	Caption	Sonni tashkil qiluvchi raqamlar yiindisini hisoblash
Label1	Caption	To`rt xonali butun sonni kirirting
Label2	Caption	Raqamlar yiindisi
Command1	Caption	Hisoblash
Command2	Caption	Tugatish
Text1 Text2	Text	Text xossasi maydonini tozalash

11.8-rasm

Dasturning kodi

Option Explicit

Private Sub Command1_Click()

  Dim intN, intKE, intKD, intKS, intKT, intS As Integer

  intN = Val(Text1.Text)

  intKE = intN Mod 10

  intN = intN \ 10

  intKD = intN Mod 10

  intN = intN \ 10

  intKS = intN Mod 10

  intKT = intN \ 10

  intS = intKE + intKD + intKS + intKT

  Text2.Text = Str(intS)

 

End Sub

Private Sub Command2_Click()

   End

End Sub

4582

11.9-rasm

4582

19